weten wat er speelt
kennis delen

Druk op arbeidsmarkt door aanhoudende flexibilisering

25 januari 2016

Zelfstandige professionals kunnen tevreden zijn; afgelopen jaar was een goed jaar. Dit blijkt uit de ZP marktmonitor van ZP Facts. De groei van het aantal opdrachten en de langere opdrachtduur waren de meest in het oog springende ontwikkelingen. Het uurtarief nam echter niet toe, dat stagneerde. Toch stond dat een verdere groei van het aantal zzp’ers niet in de weg. Wat betekent die aanhoudende groei voor onze arbeidsmarkt en het sociale stelsel? Zet die groei ook in 2016 (gewoon) door? En hoe gaat de politiek daarop anticiperen?

Een leven lang leren

Arbeidseconoom Ronald Dekker, verbonden aan de Universiteit van Tilburg, hoopt dat er een zekere mate van deflexibilisering gaat plaatsvinden. “Het kan echt geen kwaad wanneer er door meer mensen wat meer zekerheid ontleend kan worden aan de arbeidsmarkt.’ Hij beseft echter dat dat hoogstwaarschijnlijk niet het scenario zal zijn. Fabian Dekker, arbeidssocioloog aan de Erasmus Universiteit, merkt dat mensen zich aanpassen aan die veranderende arbeidsmarkt. Hij is van mening dat we steeds meer naar de situatie van ‘een leven lang leren’ gaan. De noodzaak hiertoe wordt namelijk steeds groter als gevolg van die sterke flexibilisering. “Nieuwe vaardigheden opdoen als werkende. Duurzaam inzetbaar blijven. Dat wordt cruciaal.”

De flexibilisering van de arbeidsmarkt zal ook in 2016 aan de orde zijn, zo is de verwachting. Het aantal zelfstandige professionals gaat verder toenemen, alsook het aantal opdrachten. De gemiddelde leeftijd – in 2015 nog 47 jaar - van deze groep zal flink omlaag gaan. Volgens Dr. Melody Barlage, eveneens verbonden aan de Universiteit van Tilburg en bovendien verantwoordelijk voor het onderzoek van de ZP Marktmonitor, maken steeds meer young professionals de keuze om direct vanuit de schoolbanken te starten als zelfstandige. Met een sterk dalende gemiddelde leeftijd en uurtarief als gevolg.

Bredere arbeidsmarktvisie

Door die steeds groter wordende groep van zelfstandig professionals neemt ook de kloof met (vaste) werknemers alsmaar toe. Enkele jaren geleden wilde de politiek daarom al het evenwicht in de belastingheffing tussen werknemers en ondernemers verbeteren door het afschaffen van bepaalde ondernemersfaciliteiten, zoals de zelfstandigen- en startersaftrek. Die denkwijze is inmiddels achterhaald; het dichten van de kloof tussen flex en vast vraagt om een bredere arbeidsmarktvisie die ook recht doet aan de te hoge risico’s en kosten van het vaste contract. Onlangs besloot het kabinet om de lasten op arbeid met 5 miljard te verlagen. Met als doel om de ongelijke fiscale behandeling tussen werknemers en zzp’ers te verhelpen. Ontslagvergoedingen voor vaste werknemers zijn aan banden gelegd en werkgevers draaien niet meer op voor loondoorbetaling bij ziekte als zij ‘zwakke’ groepen in dienst nemen. Maar inmiddels is duidelijk dat ook die maatregelen geen substantiële bijdrage gaan leveren; de flexibilisering van de arbeidsmarkt gaat ondertussen gestaag door.

Ons huidige sociale stelsel kent een aantal pijnpunten als het gaat om het groeiende aantal zzp’ers. De meest belangrijke op een rijtje:

- Pensioen. Zelfstandigen sparen weinig voor later. Slechts de helft spaart voor een pensioen van 70% of meer van het jaarinkomen. Een op de vier zelfstandigen moet het later doen met minder dan de helft van het bruto-inkomen. De inkomenstenterugval kan nadelig uitpakken voor zelfstandigen. Maar ook voor pensioenfondsen. In bepaalde sectoren werken namelijk steeds meer zelfstandigen die niet pensioensparen en ook geen pensioenpremie afdragen. De gepensioneerden moeten echter wel uitbetaald worden, dus stijgen de premies voor de werkgevers en het relatief kleinere groepje van vaste werknemers. Werkgevers zullen niet staan te springen om meer medewerkers in vaste dient te nemen.

- Overheidsfinanciën. De toename van het aantal zzp’ers gaat gepaard met de inkomstenafname van het Rijk. Zelfstandigen betalen namelijk relatief minder belasting dan reguliere werknemers omdat ze gebruik maken van fiscale aftrekposten. Ook betalen ze geen premies voor WW en arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Vanwege hun lage inkomen kunnen ze echter wel eerder aanspraak maken op de huur- en zorgtoeslag. Dat leidt tot hogere overheidsuitgaven. Zonder nuance; zelfstandigen en werknemers maken gebruik van dezelfde voorzieningen maar de eerste groep draagt daar gemiddeld minder aan bij.

- Innovatie en arbeidsproductiviteit. Zelfstandigen krijgen minder scholing dan vaste werknemers en mensen met tijdelijke contracten. En dat terwijl Nederland toch al niet best scoort op ‘een leven lang leren’, ten opzichte van ander EU-landen. Zeer zorgwekkend voor onze kenniseconomie, kijkend naar de toenemende robotisering en opkomende technologie die ons te wachten staan.

Arbeidsmarktrevolutie

De veranderende arbeidsmarkt vraagt om (nieuwe) maatregelen. Het FD spreekt in een recent verschenen artikel in dat kader zelfs over “arbeidsmarktrevolutie” en geeft daarmee aan dat in 2016 alles op alles gezet gaat worden om de arbeidsmarkt open te breken. Het bedrijfsleven, vakbewegingen en onafhankelijke experts gaan samen werken aan radicale hervormingen om de kloof tussen flex en vast te verkleinen. De twee belangrijkste pijlers daarin zijn:

  • Het creëren van een sociaal vangnet voor zzp’ers
  • Het minder riskant maken voor werkgevers om mensen in vaste dienst te nemen

De druk om die hervormingen/maatregelen door te voeren is groot. De explosieve groei van het aantal zelfstandigen heeft namelijk roofbouw gepleegd op ons sociale stelsel en belastingexperts geven aan dat het sociale stelsel ondermijnd wordt. Ter illustratie: Een werknemer die 20.000 euro verdient, draagt onder meer AOW-premie af en betaalt belasting voor het onderwijs van zijn kinderen. Een zzp’er met hetzelfde inkomen is vrijgesteld van die premie maar heeft wel het recht op het staatspensioen AOW. En zijn kinderen gaan ook naar school. Daarbij komt dat werknemers en werkgevers steeds minder sociale premies afdragen en dat de sociale zekerheid op termijn onbetaalbaar wordt. En het besef dat de plichten voor werkgevers zijn doorgeslagen is er nu. Het zou minder duur en riskant moeten zijn om werknemers in vaste dienst te hebben.

Volgens het FD gaan er binnen vakbond FNV stemmen op om de zelfstandigenaftrek af te bouwen om daarmee het nieuwe stelsel te kunnen financieren. En om zzp’ers minder goedkoop te maken ten opzichte van vast personeel. Eerdere pogingen om het fiscale voordeel af te schaffen strandden als gevolg van verzet van werkgevers. Het is dan ook zeer de vraag of deze maatregel nu wel genoeg draagvlak gaat krijgen. Zzp-lobbyisten hopen dat de zelfstandigenaftrek (deels) behouden kan blijven door dit jaar een basisverzekering voor alle werkenden te introduceren; de zzp’er zorgt door het betalen van premies zo zelf voor zijn/haar toekomst. Met de hoop om nog zwaardere verplichtingen, onder een nieuw kabinet, te voorkomen.

In goede banen

De flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt is niet te keren en moet daarom in goede banen worden geleid. Nieuwe maatregelen, die daar voor moeten gaan zorgen, zullen niet lang op zich laten wachten. Evenals de vele antwoorden op essentiële vragen als “hoe wordt een eventuele nieuwe ziektewet uitgevoerd?”, “hoe gaan we om met zelfstandigen die arbeidsongeschikt raken” en vele andere.

En wat betreft ‘een leven lang leren’; omdat flexwerkers zich minder om- en bijscholen dan (vaste) medewerkers en daarmee het kennisniveau omlaag brengen, dient de politiek ook hierop te anticiperen. Door het stimuleren van bij- en omscholing, voor flex èn vast. Om onze kenniseconomie zo op een aanvaardbaar niveau te brengen zodat we kunnen inspelen op de kansen die robotisering en technologische ontwikkelingen ons bieden.

Omdat de verkiezingsstrijd over enkele maanden al van start gaat, zullen de betrokken partijen er bij gebaat zijn voor die tijd tot een opdracht voor Den Haag te komen.

Wij zijn benieuwd naar het verdere verloop van deze ontwikkeling.

 

Bronnen:
FD.nl ('Zzp-hausse dwingt Nederland tot actie', 9 januari 2016)
FD.nl  ('Polder stuurt aan op arbeidsmarktrevolutie in 2016', 9 januari 2016)
Intermediair ('2016: zeker werk, onzeker werk', 7 januari 2016)
ZP Facts (2015, editie 4)
Rijksoverheid (2013, 'Onderzoek pensioen van zelfstandigen')